روایت بدیع الزمان فروزانفر از عطار نیشابوری
نام وی به اتفاق اکثر مورخیان و تذکره نویسان محمد است. کنیه او به گفته محمد عوفی «ابو حامد» و لقب او «فریدالدین» است. شیخ عطار در قصاید و غزلیات و در مثنویاتش گاه خود را بعنوان فرید یاد می کند که بی گمان مخفف لقب او «فریدالدین» است.
شیخ ما در غالب قصاید و غزلیات و سایر آثار خویش از خود به لفظ «عطار» نیز یاد می کند و معاصرین و دیگران هم او را بدین عنوان شناخته اند و شهرت این عنوان به حدی است که نام و عناوین دیگر او را تحت الشعاع قرار داده و تقریبا از خاطره ها برده است و علت شهرت او بدین نام آن است که وی دارو فروش بوده و طبابت می کرده و در عرف چنین کس را «عطار» می گفته اند و هنوز هم می گویند.
دولتشاه که معاصر جامی بوده، تاریخ ولادت شیخ را در ششم شعبان سال ۵۱۳ به روزگار سنجر بن ملکشاه (۵۱۱ . ۵۵۲) شمرده است.. بی هیچ شک گفته دولتشاه صحت ندارد و غلط است و گمان می رود که ولادت شیخ در حدود سال ۶۱۸ و در قتل عام نیشابور بدست مغول واقع شده و او نزدیک به ۸۰ سال و علی تحقیق هفتاد و اند سال زندگانی کرده است.
چنانکه از مطالعه آثار عطار برمی آید، وی مردی بوده است مطلع از علوم و فنون ادبی و حکمت و کلام و نجوم و محیط بر علوم دینی از تفسیر و روایت احادیث و فقه و به اقتضای شغل خود بصیر در گیاه شناسی و معرفت خواص ادویه و عقاقیر و آگاهی اش از مبادی طب نیز قابل انکار نیست. اطلاعش از علم نجوم هم انکار پذیر نیست و از آثارش برمی آید که به حل اسرار فلک و آگاهی از سیر چرخ و ستارگان عشقی داشته و در ستاره شناسی و نجوم کنجکاو بوده است.
عطار علی رغم بیزاری از فلسفه و نقد فیلسوفان در حکمت طبیعی و الهی نیز قوی دست بوده و کتاب «اسرار نامه» اش چکیده عقاید و آراء اصحاب حکمت است و نظر او در خداشناسی و وحدت وجود متکی است به دلایل متین و براهین متقن و او در این باره مانند دقیقترین کسانی که در علوم نظری بحث کرده اند سخن می گوید.
و اما آثار عطار.
درباره آثار عطار تذکره نویسان سخنان مبالغه آمیز و بیرون از تحقیق گفته اند؛ ولی آثار مسلم عطار همان هاست که در مقدمه «خسرو نامه» و «مختار نامه» آنها را ذکر کرده و عبارت است از الهی نامه، اسرار نامه، جواهر نامه، خسرو نامه، شرح القلب، مصیبت نامه، مقامات طیور یا منطق الطیر، دیوان قصاید و غزلیات، مختار نامه که مجموعه رباعیات اوست؛ بنابراین عطار ۹ اثر منظوم از خود برمی شمارد و چون «تذکره الاولیاء» را بر این عدد بیفزاییم، آنچه زاده طبع و ریخته خامه سحر کار اوست از ۱۰ کتاب نمی گذرد. از جواهرنامه و شرح القلب هنوز نشانی پدید نیست و بنابراین تنها هشت اثر منظوم و منثور از شیخ ما باقی مانده است و بقیه کتب که بدو نسبت می دهند یا بطور قطع از او نیست، مانند: مظهر العجایب، لسان الغیب، جواهر اذات، اشتر نامه، مفتاح الفتوح، بی سر نامه، حیدری نامه و از این قبیل منظومه های بی سر و ته و سخیف و در منتهای سخف و رکاکت که مردمان مزور و خام گفتار بر هم بسته و به شیخ ما نسبت داده اند و مشتی سلیم دل و خام ریش آن افترا را پذیرفته و در جزو آثار وی آورده اند و یا آنکه در معرض شک است مانند: پند نامه که نگارنده در انتساب آن به عطار متردد خاطر است.
و اما در مورد پایان کار عطار باید گفت که عطار به مرگ طبیعی نمرده و شربت شهادت نوشیده و محل قتلش در شهر نیشابور بوده است.
«ابن الطوفی» سال قتل او را تعیین نمی کند، ولی این که شهادت او بدست تتار و در شهر نیشابور اتفاق افتاده قرینه است بر اینکه وقوع قتل وی در حادثه فتح نیشابور و کشتار عام آن شهر بدست مغول بوده و چون فتح و قتل عام نیشابور به تصریح «عطا ملک جوینی» در روز شنبه پانزدهم صفر سال ۶۱۸ اتفاق افتاده و تا پانزده روز طول کشیده، پس شهادت شیخ علی تحقیق در نیمه دوم صفر همان سال به وقوع پیوسته است.
منبع :کتاب شرح احوال و نقد و تحلیل آثار شیخ فریدالدین محمد نیشابوری
تالیف استاد بدیع الزمان فروزانفر