جُستاری در جغرافیای تاریخی سوقند ( سوکند، رستاک آب )

تحقیق و نگارش: حسین صومعه ( hs.sunrise@gmail.com )

1. پیشگفتار

چندی پیش؛ نوشتاری پیرامون یکی از رهبران نیشابوری جنبش سربداران، از سوی جناب آقای دکتر ظهیر مظلومی‌نژاد، از دلبستگان تاریخ و فرهنگ نیشابور و نیک‌ورزان جنبش مدرسه‌سازی خراسان، دریافت نمودم و آن پژوهشی است ارجمند در شناخت زادجای، زندگی و سرگذشت «سید عزالدین سوقندی» به قلم جناب آقای دکتر هادی بکائیان، استاد گرانقدر و پژوهشگر پُرکار تاریخ نیشابور، که در سال 1395 در صفحه ویژه تاریخ و تاریخ‌دوستان نیشابور -«چراغ راه» خیام‌نامه- منتشر شده است. دغدغه و تعلق خاطر دکتر مظلومی‌نژاد نسبت به زادگاه سید عزالدین، انگیزاننده‌ای شد تا پیرامون پیشینه روستای تاریخی سوقند، کاوشی در منابع را سامان دهم. این جستارگری، به باور نگارنده  کوششی است در راستای گسترش درونمایه بخش اول مقاله جناب استاد بکائیان که به «سوقند، زادگاه سیدعزالدین» پرداخته است و این پاره از خاک نشابور -که از نگاه زنده‌یاد استاد فریدون گرایلی، «ریشه در تاریخ ایران باستان» دارد(1)- رستاکی است از درخت پُربار-تنومند ابرشهر تاریخ ایران که چم و نماد آب و آبادانی را چنین در نام و چهره خود ماندگار ساخته است.

نگاهی نام‌شناسانه: روستای آبشهری شناسنامه‌دار

سوقند؛ آوانویس و حرف‌نویس لاتین: Sowqand؛(2) این نام در کاربرد یک جای‌نام، در متون قدیم به گونه «سوغند»(3)، «سوگند»(4) و «سوکند»(5) آمده است. گونه «سوکند» در گفتار محلی نیز کاربرد داشته(6) و کهن‌ترین گونه شناسای این جای‌نام در گستره جغرافیای تاریخی نیشابور به شمار می‌آید که در دنباله نوشتار به آن خواهیم پرداخت.

بر پایه پژوهش دکتر بکائیان؛ این نام ترکیبی از دو واژه «سو» و «قند» است. بخش اول {«سو»} واژه‌ای ترکی به معنای «آب» و بخش دوم {«قند»} که در منابع به گونه‌های دیگر «کند» یا «گند» نیز دیده می‌شود به معنی «آبادی» یا «دِه» است. با نگاه به ویژگی‌های جغرافیایی و طبیعی منطقه و همچنین پیشینه‌های زبان‌های فارسی، ترکی و گویش نیشابوری؛ برای «سو»، معانی دیگری همچون «نور و روشنایی» {در ادبیات فارسی و ترکی}، «حفره و نقب» {در گویش نیشابوری} و «جانب و سَمت» را می‌توان در نظر داشت. بهره اینکه: ترکیب «سو» + «قند/غند/کنت/کند»، معنای «آبادی پُرآب» یا «روستای آب» را می‌دهد و این مفهوم با «ویژگی‌های تاریخی، جغرافیایی و فصلی» این روستا بیشترین همخوانی و هماهنگی را دارد.(7)

سوقند دیگری در حوزه مرکزی فلات ایران جای دارد و آن روستایی است در اردکان یزد که در گفتار رایج و رسمی، «ساغند»ش می‌خوانند(8) میرزاعلی‌خان نائینی صفاءالسلطنه، از رجال عهد ناصری و مظفری، که در چهارم رجب 1300ق در رباط ساغند منزل نموده؛ در سفرنامه‌اش، «تحفه الفقرا»، چنین نوشته است: «هوای بسیار خوشی دارد. اینجا آبادی بیش از سایر رباطات است … قریب یک سنگ آب شیرین دارد که قنات آن از میان قلعه جاری‌ست؛ داخل رباط شده، می‌گذرد … امّا ساغند: در اصل ساوج بوده، شاه عباس ماضی علیه‌ الرحمه که از این راه به مشهد مقدس مشرف می‌شده، در هر منزل قناتی احداث نموده، چون غالبا میاه {= جمع «ماء» عربی= «آب»} قنوات این صفحات شور بود و آب این قنات {= قنات ساغند} «شیرین» برآمده، آن را به ترکی سُوقند نامیده‌اند و رفته رفته در دفاتر مبارکه، ساغند به قلم آمده است.»(9)

امّا باید دانست که از این آبادی با همین نام «ساغند»، در کهن‌ترین منابع جغرافیایی -از جمله کتاب «مسالک و ممالک» نویسنده ایرانی سده سوم هجری، «ابن خردادبه»- یاد شده است(10) و اگر «ساغند» را واژه‌ای ترکی و دگرگون‌شده از «سوقند» به شمار آوریم باید پیشینه وام‌گیری تمام و یا بخشی از این واژه را به سده‌ها پیش از دوران شاه عباس صفوی {زندگی: 978-1038هـ.ق} بازگردانیم. پس آیا این داد و ستد زبانی با دوران قدرت گرفتن غلامان ترک و راه‌یابی زبان ترکی در امور لشکری و دیوانی دربار خلافت عباسی در اوایل سده سوم هجری پیوندی دارد؟ و یا اینکه باید ریشه آن را به دوران تاخت‌های ترکان به ایران در روزگار ساسانیان و پیش از آنان بازیابی نمود؟         

همانا در واکاوی واژه «سوقند»، پیوند این نام با «آب» آشکار است. واژه‌ «سو» در بخش اول سوقند؛ «سُوف» در ترکی قدیم {دوران خلافت عباسی}(11) که در ترکی استانبولی به گونه «Su»(12) در گویش آذربایجانی به گونه «سو»، «سویر»، «سویی» و «سویون»(13) به معنی «آب» یا «ماء» کاربرد دارد. در بخش دوم، واژه‌ی «قند» {Qand} را داریم: «مادّه جامد سفیدرنگ، شیرین و محلول در آب، که از نوعی چغندر یا نی‌شکر به دست می‌آید»(14) «قند» معرب «کَند» هندی است(15) که در زبان سنسکریت هندی {هم‌ریشه با پارسی باستان} به گونه‌های khandu {شکر، قند}، khanda {شیره نیمه‌جامد قند}، khandaka {نبات و شیرینی} و khāndava {قنادی} بیان می‌شود.(16) و «قند» را «شیرین» شناسند؛ که حضرت مولانا فرماید:

«قند» بگشا ای صنم! تا عیش را «شیرین» کند

هین که آمد دودِ غم، تا خلق را غمگین کند

و شیخ اجل، سعدی، گوید:

به دل گفتم: از مصر، قند آورند

بَرِ دوستان، ارمغانی برند

مرا گر تهی بود از آن قند، دست

سخن‌های «شیرین»‌تر از «قند» هست

نه قندی که مردم، به صورت خورند

که اربابِ معنی، به کاغذ بَرند

باری؛ واژه فارسی همبست {= مرکب} «سوقند» را باید آمیزشی از دو واژه‌ی در اصل ترکی «سو» به معنی «آب»، و اصل هندی «کَند» به معنی «شکر و قند» با رویکردی ویژه به «شیرین» بودن آن، به شمار آورد که نخست به گونه «سوکند» به معنای «آب شیرین» پدیدار گشته و به آیین داد و ستدهای زبان‌های همسایه {پارسی، ترکی و عربی}، به گونه‌های دیگر «سوگند»، «سوغند» دگرگونی یافته؛ تا اینکه در یکی دو سده اخیر، گونه نوشتاری «سوقند» پایدار گردیده و امروز آن را در خوانش رایج و رسمی، بدین گونه می‌شناسیم.

و شگفتا نام «سوقند» که چنین مایه از راز پایایی زندگی در سرزمین ما دارد! فلات ایران همواره با دشواری‌های جان‌کاه کم‌آبی و تاخت‌های پیاپی بی‌آبان‌های شوره‌زار به پهنه ارزنده آب‌های شیرین، رو در رو بوده و هست. به همین روی ایرانیان، همواره آب را -که بنیاد آبادانی است- گرامی داشته و با نهادن نمار و نشانی از آن بر روی رستاک‌ها و شهرهای خود، به ستایش آن برخاسته‌اند. «سوکند» نیشاپور از این دست جای‌نام‌هاست که فرهنگ کهن ایرانی به شکوه سرچشمه زندگی –آب- آفرین می‌گوید. باری؛ سوقند «روستای آب» است: «آب شیرین»، که زندگی زاید و جان فزاید. 

نگاهی جغرافیایی: پناهگاه امن طبیعت

روستای سوقند در موقعیت جغرافیایی ″54′12°36 شمالی و ′24″59°58 شرقی از سکونت‌گاه‌های قدیمی شمال شرقی دشت نیشابور است که در 16 کیلومتری شرق شهر نیشابور {از طریق مسیر جاده‌ای سوقند – دارالسلام – دشت –  بزرگراه 44 – بولوار آزادگان نیشابور} واقع شده است.(18) این آبادی در ارتفاع حدود 1645متر از سطح دریا(17) بر روی یکی از مخروط‌‎افکنه‌های حوزه جنوبی کوهستان بینالود استقرار یافته است. مخروط‌افکنه‌های این حوزه، همگی جوان بوده و متعلق به دوران زمین‌شناسی پلیوکواترنر می‌باشند.(19) مخروط‌افکنه سوقند با مساحت 8.33، حوزه آبریز 9.92 کیلومتر مربع را در بر می‌گیرد. این مخروط افکنه با ارتفاع 2950 متر در بلندترین نقطه و 1442 متر در بخش خروجی، دارای شیب متوسط 5.74% است و پرشیب‌ترین مخروط افکنه حوزه جنوبی بینالود {شامل 20 مخروط‌افکنه عمده در گستره‌ «پیوه‌ژن» تا «بار»} به شمار می‌آید.(20) در ارتفاعات بالادست؛ «قله سوقند» -با ارتفاع 2960 متر از سطح دریا- و مسیر صعود به آن {با جهت متمایل به شمال شرق}(21)، «بزه‌غار»{= غار سوقند} در شمال شرقی، «چشمه کور» در شمال غربی، «کلاته علیشاه» و «چشمه گلستان» در جنوب شرقی از عارضه‌های شاخص جغرافیایی و جاذبه‌های طبیعی پیرامون سوقند هستند.(22)

آبادی‌های «دارالسلام»، «کلاته تاتار»، «دشت» و «ادگ» با فاصله‌ای در جبهه جنوب شرقی؛ «رکن‌آباد»، «حصار»، «تحت منظر»، «بوژآباد» و «بوژان» در جبهه شرق و شمال شرقی؛ «بوژمهران»، «کلاته ساقی- اقبال»، «داراب سفلی و علیا» و «شهر خرو» در جبهه غرب و جنوب غربی واقع شده‌اند.(23)

«دارالسلام» با فاصله‌ای کمتر از 1.5 کیلومتر فاصله در پایین‌دست، نزدیکترین همسایه است. سوقند در میانه درّه‌ای با جهت شمال شرقی متمایل به جنوب در پایین‌دست استقرار یافته؛ دورتادور روستا را کوه‌ها‌ فرا گرفته‌اند؛ بیشتر کشتزارها و باغ‌ها در کران جنوبی و شمالی روستا گسترده شده‌اند؛ هر چند، کاهش یکباره ارتفاع در کناره شرقی روستا، فضایی پرتگاهی همراه با چشم‌اندازهای طبیعی را به ارمغان آورده است اما تنها راه دسترسی پایدار به نواحی دیگر دشت نیشابور، جاده‌ای است در امتداد درّه سوقند که از کنار روستای دارالسلام می‌گذرد و آبادی‌های پایین‌دست را در دسترس قرار می‌دهد.(24) بکائیان در توصیف موقعیت جغرافیایی سوقند نوشته است: «نقش موقعیت جغرافیایی سوقند در حوادث تاریخی و شکل طبیعی روستای سوقند، حس یک پناهگاه طبیعی را در ادوار تاریخی، به ذهن متبادر می‌کند. بن‌بست بودن آن و دهانه‌های تنگ ورودی روستا آن را به پناهگاه امنی برای مردم روستا به هنگام یورش مهاجمان تبدیل کرده است. آیا سوقند در گذر تاریخ، به ایفای این نقش پرداخته است؟ گرچه احتمال فراوان در این خصوص وجود دارد اما کمبود منابع مکتوب و داده‌های باستان‌شناسی سبب می‌شود با احتیاط در این زمینه سخن بگوییم.»(25)

پانوشت‌ها و منابع:

1. گرایلی، فریدون (1375)، «نیشابور؛ شهر فیروزه»، تهران، دامینه، ص699.

2. سازمان نقشه‌برداری کشور، عارضه جغرافیایی «سوقند»، کد عارضه: 261587، وبگاه پایگاه ملی نام‌های جغرافیایی ایران (وب: gndb.ncc.org.ir)، بازدید: 14/07/1399.

3. حافظ ابرو، شهاب‌الدین عبدالله (1370)، «جغرافیای تاریخی خراسان در تاریخ حافظ ابرو»، تعلیق و تصحیح غلامرضا ورهرام، تهران: اطلاعات، ص 37.

4. حاجی محمد میرزای مهندس (1376)، «راپورت مملکت خراسان با برخی ملحقات آن» در «میراث اسلامی ایران»، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله مرعشی نجفی، ص553؛ گرایلی، همان.

5. ابن فوطی شیبانی، کمال‌الدین ابوالفضل عبدالرزاق (1416ق)، «مجمع الآداب فی معجم الأنساب»، طهران: وزاره الثقافه و الإرشاد الإسلامی، ج3، ص376.

6. رزم‌آرا، حسینعلی (1329)، «فرهنگ جغرافیائی ایران»، تهران، دایره جغرافیائی ستاد ارتش، ج9، ص227.

7. بکائیان، هادی (24/07/1395)، «سیدعزالدین سوقندی؛ حلقه پیوند قیام سر‌به‌داران خراسان و مرعشیان مازندران»، خیام‌نامه، سال نهم، ش202، ص4.

8. ساغند /Sāqand/ از توابع دهستان رباطات بخش خرانق شهرستان اردکان در استان یزد؛ ساغند همچنین به عنوان نام بر روی کوهی در غرب این ناحیه و همچنین بر مسیل و چشمه‌ای در دهستان دستگردان شهرستان طبس خراسان جنوبی دیده می‌شود. (پایگاه ملی نام‌های جغرافیایی ایران)

9. نائینی، میزاعلی‌خان (1366)، «گزارش کویر؛ سفرنامه صفاء السلطنه نائینی (تحفه الفقرا)»، به اهتمام محمد گلبی، تهران: اطلاعات، ص46.

10. ابن خرداد به، ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله (1889م)، «المسالک و الممالک»، لیدن: مطبعه بریل، ص51.

11. کاشغری، محمود بن حسین بن محمد (1375)، «دیوان لغات الترک»، ترجمه و تنظیم سیدمحمد دبیر سیاقی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ص707.

12. گلکاریان، قدیر، «فرهنگ لغات فارسی – ترکی استانبولی»، تهران: رهنما، ص15.

13. بهزادی، بهزاد (1369)، «فرهنگ آذربایجانی – فارسی»، تهران: دنیا، ص685.

14. حسن‌دوست، محمد (1395)، «فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی»، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ج3، ص2071.

15. دهخدا، علی‌اکبر (1377)، «لغت‌نامه»، دانشگاه تهران، ج11، ص17770.

16. حسن‌دوست، همان، ج4، ص2258.

17. Google LCC (Oct 06, 2020), Google Maps-Soghand Area, (web: google.com/maps).

18. پاپلی یزدی، محمدحسین (1388)، «فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور»، مشهد: بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی، ص324. 

19. بهنیافر، ابوالفضل؛ قنبرزاده، هادی؛ رکنی، جعفر؛ رضائی عارفی، محسن (پاییز 1395)، «كاربرد ژئومورفومتری در روابط كمی مخروط افکنه‌های پلیوكواترنر با استفاده از RS و كنترل صحرایی (مطالعه موردی: پیشانی بینالود جنوبی)»، فصلنامه فضای جغرافیایی، ش55، ص200.

20. همان، صص 206، 211.

21. تاجیک، محمد (02/10/1395)، «معرفی روستای سوقند»، وب‌نوشت جغرافیای استان نیشابور (وب: ngeo.blogfa.com).

22. دفتر نقشه و اطلاعات مکانی مرکز آمار ایران (1390)، «نقشه دهستان‌های کشور- دهستان فضل»، آدرس آماری 0917040003، تهران: معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی- مرکز آمار ایران.

23. دفتر نقشه و اطلاعات مکانی مرکز آمار ایران (1395)، «نقشه آماری دهستان‌های کشور بر اساس سرشماری 1395- دهستان فضل»، آدرس آماری 0917040003، تهران: سازمان برنامه و بودجه کشور- مرکز آمار ایران.

24. بازبینی ناحیه سوقند در تصویر ماهواره‌ای و نقشه‌های وبگاه Google Maps؛ تاریخ بازدید: 18/07/1399.